Onderzoek ontrafeld: vijf antwoorden op corona-vragen

31 maart 2020

“Infectieziekten zijn serieuze bedreigingen voor de volksgezondheid. Om deze effectief te bestrijden is goed onderzoek naar de aard van gevaarlijke virussen essentieel.” Die tekst verscheen vijf jaar geleden, vlak nadat ik vanuit Kuijpers een bijdrage had geleverd aan de realisatie van het Biosafety-laboratorium in het Erasmus Medisch Centrum. Een hoogste-standaard onderzoekslab, uniek in Europa en iets om echt trots op te zijn! Zo’n drie jaar later sprak ik Ron Fouchier, bijzonder hoogleraar moleculaire virologie aan het EMC. Ron staat internationaal bekend als vooraanstaand virusjager en vertelde me over een potentiële pandemie en mogelijke gevolgen. En nu – nauwelijks twee jaar later – is het zover. Ineens bevinden we ons midden in de corona-crisis en niet vaak was de noodzaak van goed onderzoek zó glashelder. Natuurlijk om zo snel mogelijk te komen tot een vaccin en geneesmiddel, maar ook om te begrijpen wat we nú moeten doen. De maatregelen die zijn genomen door het RIVM en de overheid – gedreven door onderzoek van experts – zijn er namelijk niet voor niets!

Corona-onwetendheid

Ik stoorde me de afgelopen weken erg aan mensen die zo overduidelijk de richtlijnen aan hun laars lapten. Bijvoorbeeld omdat ze zelf niet tot de risicogroep behoren. Misschien is het typisch Nederlands dat we ‘zelf wel bepalen’ in hoeverre we richtlijnen en maatregelen in acht nemen, maar hoe denk je dat te bepalen zonder dat je alle feiten kent? Precies daar heeft corona de spelregels veranderd. Ik zou echt willen oproepen om met elkaar de regels zo strikt mogelijk te volgen. Onderzoeken zijn nog in volle gang, maar zolang je die uitkomsten niet kent of begrijpt, ben je onwetend. Toch snap ik heus wel dat sommige mensen de regels in hun eigen voordeel interpreteren, want je moet verantwoordelijkheid nemen, maar waarom is dat zo? Dit is geen virus dat we kunnen bagatelliseren tot een griepje, maar hoezo niet? En wat voor nut hebben al die maatregelen nou echt? Uiteraard ben ik geen viroloog als Ron Fouchier en ik claim ook zeker niet dat ik alle antwoorden voor je heb. Maar ik kan – vanuit mijn kennis en ervaring met controlled environments – wel iets doen om vragen te beantwoorden. Daarom ben ik in bestaande onderzoeken en literatuur gedoken, in de hoop een deel van onze gezamenlijke corona-onwetendheid weg te nemen.

1. Hoe gevaarlijk is een virus?

Kleine levende organismen die een infectie, allergie of vergiftiging kunnen veroorzaken noemen we biologische agentia. Het zijn voor het blote oog onzichtbare micro-organismen die zich onder bepaalde omstandigheden heel snel kunnen vermeerderen. Denk bijvoorbeeld aan virussen, bacteriën, schimmels of parasieten. Hoe gevaarlijk zo’n micro-organisme is, hangt af van een aantal factoren. Daarom zijn biologische agentia in vier risicocategorieën ingedeeld, zoals te zien in onderstaande tabel afkomstig uit een rapport van het RIVM.

De tabel laat zien dat de definities voor classificatie de volgende factoren bevatten:

  • een inschatting van het vermogen van biologische agentia om in gezonde werknemers ziekte te kunnen veroorzaken (virulentie);
  • een inschatting van de besmettelijkheid, met andere woorden het vermogen om zich onder de bevolking te kunnen verspreiden (transmissie);
  • informatie of er wel of niet effectieve behandeling of therapie beschikbaar is.
Dit is geen tijd van "dat bepaal ik zelf"...

Een algemene stelregel lijkt te zijn dat het aandeel van virulentie in de definities voor classificatie zwaarder weegt dan het aandeel van transmissie.

2. Hoe raak je eigenlijk geïnfecteerd met COVID-19?

Pas als we de manier van virusoverdracht (transmissie) begrijpen, kunnen we gepaste maatregelen nemen. Met deze vraag begint dus alles. Het antwoord is helder: dat ligt aan het virus. Neem bijvoorbeeld ebola. Net als corona een verschrikkelijk virus en enorm besmettelijk, maar vooral overdraagbaar door contact met lichaamsvloeistoffen van iemand met ebola. Dat vormt een risico als we elkaar aanraken, maar is ook redelijk goed te isoleren. Bij corona werkt het anders: iemand die jou niet aanraakt, maar wel niest in jouw buurt vormt al een potentieel gevaar. Kijk maar eens naar de figuur hieronder, vertaald uit het REHVA COVID-19 guidance document van 17 maart en gebaseerd op een rapport van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). 

Virussen starten vanuit een besmet persoon. Hierdoor ontstaan druppels of deeltjes, bijvoorbeeld door te niezen, te praten of bij het doorspoelen van de ontlasting. Kleine, lichte deeltjes (< 5 microns – een micron is één miljoenste meter of 0,001 millimeter), zijn vergelijkbaar met een veertje. Die zweven door de lucht en kunnen daardoor ook ergens een tijdje blijven hangen. In zo’n geval is het virus airborne: via de lucht overdraagbaar. Grotere, zwaardere deeltjes (> 10 microns) lijken meer op een kiezel. Als die vrijkomen, vallen ze vrij snel op de grond, een bureau, tafel of op een ander oppervlak. Dan speelt direct contact een veel grotere rol en kunnen mensen de infectie oplopen door die besmette oppervlakken of objecten aan te raken en vervolgens hun ogen, neus of mond aan te raken. Wie binnen 1 tot 2 meter van een geïnfecteerde persoon staat die niest, hoest of praat, kan de druppels ook direct inademen.

Vooralsnog erkent de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) overdracht via directe druppels en contact als voornaamste overdrachtsvormen bij de COVID-19 pandemie (de donkerblauwe pijlen in figuur 1). Indirect zou contact via de ontlasting (fecaal-oraal) ook een overdrachtsvorm kunnen zijn. Hoewel de lichtblauwe pijlen worden gezien als minder waarschijnlijke overdrachtsvorm, is er momenteel nog te weinig bekend over het virus om dit geheel uit te sluiten. Vanuit het voorzichtigheidsprincipe neemt bijvoorbeeld REHVA (de Federation of European Heating, Ventilation and Air Conditioning Associations) daarom deze overdrachtsvorm toch mee in haar tips. Als je dit alles weet, vallen ook een aantal maatregelen en adviezen beter op hun plek.

3. Waarom moet ik minimaal 1,5 meter afstand van anderen houden?

Allereerst is het goed om te weten dat verschillende landen en organisaties afwijkende afstanden adviseren. Het RIVM gaat net als Australië uit van 1,5 meter, maar de WHO houdt het op 1 meter. De Britse National Health Service stelt 2 meter als veilige afstand en de Amerikaanse Centers for Disease Control and Prevention hanteren 6ft, wat gelijk staat aan 1m82. We kunnen nog niet precies benoemen welke afstand optimaal is in het geval van COVID-19, maar wat we wel weten is dat de deeltjes die hierbij vrijkomen – bijvoorbeeld als iemand niest of praat – redelijk zwaar zijn. Zoals eerder aangegeven kunnen mensen die binnen 1 tot 2 meter van een besmet persoon staan de druppels direct inademen. Omdat grote druppels sneller neerslaan, helpt gepaste afstand directe inademing voorkomen. Het RIVM liet mij weten dat gekozen is voor 1,5 meter, omdat het een praktische afstand is: 2 armlengtes, wat het gemakkelijker in te schatten maakt. Op die afstand zouden de druppels je door hun grootte/zwaarte niet direct bereiken. 

4. Kan het coronavirus ook overdraagbaar zijn via post, pakketjes of andere oppervlakten?

Ik hoorde de afgelopen week twee berichten voorbij komen op de radio: iemand had een bezorgd pakketje al drie dagen in de gang staan, uit angst dat het virus nog op de doos zat. Daarnaast werd opgeroepen om geen kaartjes meer te sturen naar oudere mensen, uit angst voor corona op de envelop. Dat het virus in de lucht in minieme druppeltjes vocht enigszins kan overleven, is inmiddels inderdaad bewezen. Uit Amerikaans onderzoek blijkt dat het virus op roestvrij staal en plastic pas na 6 tot 7 uur in hoeveelheid is gehalveerd. Bij experimenten waarbij het virus werd aanbracht op karton, was het virus binnen 24 uur verdwenen en op koperen oppervlakten was het virus al na vier uur weg. In de Volkskrant van 18 maart geeft viroloog Eric van Gorp aan dat daarmee niet is gezegd dat het dan ook nog iemand kan besmetten. “In het laboratorium experimenteer je onder ideale condities. In werkelijkheid heb je te maken met temperatuurschommelingen, vochtigheid en andere omstandigheden die zo’n virus geen goed doen.” Maar wat betekent dit nou voor je pakketje? Stel dat de postbode besmet is, dan is het in theorie mogelijk dat er na overhandiging van het pakket of een kaartje nog 24 uur sporen van het coronavirus aanwezig zijn. Er is dus niets mis mee om de post even opzij te leggen, ook omdat er met de kennis van nu geen aanwijzingen zijn dat de aanwezige deeltjes zich daarna door de lucht zouden verspreiden. Maar je kunt de post ook gewoon openmaken. In beide gevallen geldt: zorg ervoor dat je na aanraking van het pakketje of kaartje goed je handen wast met zeep.

5. De gezondheid van mijn medewerkers staat voorop, maar hoe houd ik het gebouw waarin zij werken zo gezond mogelijk?

De oproep om zoveel mogelijk thuis te werken wordt door veel mensen opgevolgd. Tegelijkertijd is het in sommige sectoren – ook ten tijde van een crisis als dit – noodzakelijk om met personeel door te draaien. Vier belangrijke tips gebaseerd op het document van REHVA:

Ventileer 24/7 en/of open ramen

Goede ventilatie zorgt ervoor dat virusdeeltjes het gebouw kunnen verlaten. Schakel daarom niet alleen de ventilatie in bij ruimten waar mensen werken, maar bijvoorbeeld ook in de toiletten. Verder is het altijd verstandig om bij het betreden van een gebouw ramen ca. 15 minuten volledig open te zetten en goed te luchten, zeker als er geen mechanische ventilatie aanwezig is.

Zet recirculatievoorzieningen en warmteterugwinning uit

Virusdeeltjes kunnen een gebouw opnieuw binnenkomen wanneer gecentraliseerde luchtbehandelingsunits zijn uitgerust met recirculatiesectoren. Hoewel het aannemelijk is dat het virus niet lang in de lucht blijft hangen is het toch verstandig om geen lucht te hergebruiken door middel van recirculatie of warmteterugwinning. Mocht dit leiden tot problemen met koel- of verwarmingsvermogen, dan is dat iets wat je simpelweg moet accepteren: het beschermen van de gezondheid van je medewerkers gaat op dit moment boven thermisch comfort.

Reinig uw kanalen en filters als normaal

Wanneer bovenstaande maatregelen worden gevolgd is het niet effectief om kanalen extra te reinigen of goedwerkende filters proactief te vervangen. Een verstopte filter reduceert overigens de luchtstroom wel, wat een negatief effect kan hebben op besmettingsgevaar binnen gebouwen. In dat geval kunt u ze beter wel vervangen.

Laat collega’s het toilet doorspoelen met gesloten deksel (en doe dat zelf uiteraard ook)

Omdat de WHO aangeeft dat contact via de ontlasting indirect een overdrachtsvorm kan zijn, bijvoorbeeld door opspattende druppels, is het verstandig het toilet door te spoelen met een gesloten deksel.

Wellicht geeft dit wat helderheid in een wereld vol vraagtekens. Toch wil ik vooral benadrukken dat ik geloof in de noodzaak van goed onderzoek en dat ik juíst daarom vind dat we veel zorgvuldiger moeten omgaan met de maatregelen die al zijn onderzocht en nu zijn opgelegd. Dit is geen tijd voor ‘dat bepaal ik zelf’, geen tijd om alleen vanuit je eigen perspectief te handelen. Of zoals premier Rutte al zei: let een beetje op elkaar. Als iedereen zijn of haar verantwoordelijkheid neemt, komen we samen deze moeilijke periode te boven.

Naast eigen kennis en ervaring is bovenstaande informatie onder meer tot stand gekomen op basis van:

· https://tvvlconnect.nl/thema/duurzaamheid-circulariteit/blog/138-covid-19-in-relatie-tot-gebouwen

· https://www.rehva.eu/activities/covid-19-guidance

· https://www.rehva.eu/fileadmin/user_upload/REHVA_covid_guidance_document_2020-03-17_final2.pdf

· https://www.nejm.org/doi/10.1056/NEJMc2004973

· https://www.volkskrant.nl/wetenschap/kan-het-coronavirus-zich-via-de-lucht-verspreiden~b7c1da37/

· https://www.arboportaal.nl/onderwerpen/wat-zijn-biologische-agentia

· https://www.rivm.nl/bibliotheek/rapporten/205084001.pdf

· https://www.rivm.nl/vragen-en-antwoorden-ebola

· https://www.linkedin.com/pulse/particle-behavior-indoor-environment-covid-19-marcel-loomans/

· https://academic.oup.com/jid/article/207/7/1037/2192312

Aan deze informatie kunnen geen rechten worden ontleend.


Ga terug